Cukrzyca- słodka pułapka

Charakterystyka choroby

Cukrzycą określa się grupę chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią wynikającą z defektu wydzielania i/lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem funkcji oraz niewydolnością wielu narządów[1]. W przypadku cukrzycy typu II- insulinoniezależnej, insulina jest produkowana w trzustce, ale nie jest wydzielana w odpowiednich ilościach wtedy, kiedy we krwi jest nadmiar glukozy. Cukrzyca typu II towarzyszy często otyłości. Do jej wystąpienia przyczyniać się może nieodpowiednia dieta, siedzący tryb życia oraz nadciśnienie tętnicze.

Cukrzyca insulinoniezależna, objawia się zwykle u osób po 45 roku życia, jednak coraz częściej można zaobserwować cukrzycę typu II również w młodszym wieku. Jest to niepokojące, ponieważ późniejsze jej powikłania mogą prowadzić do uszkodzenia oczu- retinopatia, nerek- nefropatia, nerwów, serca i naczyń krwionośnych- neuropatia. Choroba w początkowym stadium rozwija się skrycie, obserwuje się, że u ponad połowy chorych nie występują żadne objawy wskazujące na możliwość jej rozwoju, do których należeć mogą: osłabienie, wzmożone pragnienie, zwiększenie ilości oddawanego moczu, pojawienie się ropnych zmian na skórze lub objawów zapalenia w obrębie narządów moczowo-płciowych.

Grupę ryzyka wystąpienia cukrzycy stanowią osoby z nadwagą- BMI powyżej 25, o małej lub znikomej aktywności fizycznej. Osoby u których w rodzinie wystąpiła cukrzyca, osoby z nadciśnieniem tętniczym powyżej 140/90 mm Hg, osoby z hiperlipidemią (obniżone stężenie frakcji HDL - poniżej 40 mg/dl i/lub podwyższone stężenie triglicerydów - powyżej 250 mg/dl)[2]. A także osoby z chorobami serca, oraz kobiety z zespołem policystycznych jajników, z przebytą cukrzycą ciążową lub które urodziły dziecko o masie powyżej 4 kg.

W leczeniu cukrzycy typu 2 należy dążyć do 3 najważniejszych celów:

1. utrzymania poziomu cukru w granicach 90-140 mg/dl, stężenia hemoglobiny glikowanej (HbA1c) w zakresie 6-7% (wskaźnik odzwierciedlający średnie wartości poziomów cukru z ostatnich 3 miesięcy),
2. obniżenia ciśnienia tętniczego poniżej 130/80 mm Hg;
3. obniżenia stężenia złego cholesterolu frakcji LDL, poniżej 100 mg/dl; utrzymania stężenia dobrego cholesterolu frakcji HDL, powyżej wartości 40 mg/dl u mężczyzn i powyżej 50 mg/dl u kobiet oraz obniżenia stężenia triglicerydów poniżej 150 mg/dl. [6]

Oprócz cukrzycy insulinoniezależnej występują również:
- cukrzyca typu I- insulinozależna, jest związana z całkowitym brakiem lub niewielkim wydzielaniem insuliny endogennej przez komórki β wysp trzustkowych.  Zwykle występuje przed czterdziestym rokiem życia
- cukrzyca występująca u kobiet w ciąży i ustępująca po porodzie. Jej wczesne wykrycie jest ważne zarówno dla zdrowia przyszłej matki jak i dla dziecka
- inne, rzadkie typy cukrzycy, związane na przykład z operacyjnym usunięciem trzustki, innymi chorobami endokrynologicznymi lub spowodowane przyjmowaniem niektórych leków (steroidów)[2]
- stan przedcukrzycowy, dotyczy około 10% ludzi na całym świecie i jest związany z ryzykiem rozwinięcia się cukrzycy lub choroby niedokrwiennej serca. Objawia się upośledzoną tolerancją glukozy lub nieprawidłową glikemią na czczo.

Żywienie w cukrzycy

    Racjonalne żywienie pozwala poprawić stan zdrowia organizmu i zapobiegać wystąpieniu niektórych chorób, zwłaszcza na tle żywieniowym. Polega na dostarczeniu optymalnej ilości energii oraz składników odżywczych, na prawidłowym rozłożeniu posiłków w ciągu dnia oraz doborze produktów w taki sposób, aby w każdym posiłku, obok odpowiedniej ilości energii, znalazły się wszystkie niezbędne dla organizmu składniki odżywcze.

W diecie człowieka chorego na cukrzycę, tak jak w diecie osoby zdrowej, należy uwzględnić odpowiednią ilość wody, białka, węglowodanów, tłuszczy oraz witamin i składników mineralnych dlatego najlepiej aby dieta została ułożona przez specjalistę, lekarza lub dietetyka.

Odpowiednia ilość kalorii dostarczanych z pożywieniem na 1 kg masy ciała pacjenta równa się:

• dla osoby leżącej: 20-25 kcal,
• dla osoby chodzącej i pracującej umysłowo: 25-30 kcal,
• dla osoby lekko pracującej: 30-35 kcal oraz
• dla osoby ciężko pracującej 35-40 kcal [8].

    Aktualne normy spożycia tłuszczów ustalone zostały na poziomie 30-35% dobowego zapotrzebowania energetycznego. Należy ograniczyć spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu na korzyść jednonienasyconych kwasów tłuszczowych (10% wartości energetycznej diety) oraz wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (6-10% wartości energetycznej diety), w tym kwasy omega-6 oraz omega-3 powinny być dostarczane w ilości kolejno 5-8% i 1-2% wartości energetycznej diety.

   Zaleca się spożywanie odpowiedniej ilości węglowodanów, zwłaszcza złożonych. Normy na węglowodany wynoszą około 50% dobowego zapotrzebowania energetycznego. Przy czym spożycie błonnika powinno być nie mniejsze niż 27-40g/ dobę[9].

   Białko powinno pokrywać 15-20% dobowego zapotrzebowania energetycznego, jednak nie powinno przekraczać ilości 0,8g/kg należnej masy ciała. Stosunek białka zwierzęcego do roślinnego powinien wynosić przynajmniej 50:50.

   Dieta cukrzycowa jest jednym z najważniejszych elementów leczenia cukrzycy. Powinna być tak skonstruowana aby pacjent uzyskał jak najlepsze wyrównanie poziomu glukozy we krwi w ciągu dnia, aby nie powstała kwasica lub śpiączka oraz powinna  zapobiegać powikłaniom cukrzycy. Dieta proponowana w cukrzycy tak samo, jak dieta człowieka zdrowego powinna być indywidualna, dostosowana do wzrostu i masy ciała, wieku, płci, trybu życia oraz aktywności fizycznej pacjenta. W planie żywienia należy również zawrzeć wszystkie niezbędne składniki pokarmowe oraz urozmaicić dietę. Dodatkowo należy uwzględnić rodzaj terapii cukrzycy (leki doustne czy insulina).

Cukrzyca insulinoniezależna spotykana jest często u osób otyłych, szacuje się, że około 80% wszystkich osób chorujących na cukrzycę ma nadmierną masę ciała. W związku z tym należy dążyć do osiągnięcia prawidłowej masy ciała pacjenta. Można to osiągnąć poprzez odpowiednią dietę oraz zestaw ćwiczeń fizycznych. Ponadto należy zastosować taką dietę, która będzie zawierała wszystkie niezbędne składniki pokarmowe w odpowiednich ilościach a jednocześnie pozwoli na uzyskanie odpowiedniej masy ciała i obniżenie wagi. Dieta taka nie powinna zawierać mniej niż 1000 kcal dla kobiet i 1200 kcal w przypadku mężczyzn. Zmniejszenie masy ciała u osób z nadwagą lub otyłych wpływa korzystnie na wyrównanie poziomu cukru we krwi oraz odpowiednie stężenie lipidów, a także obniża ciśnienie tętnicze. Pozbycie się zbędnych kilogramów usuwa również bóle kręgosłupa oraz stawów. Odchudzanie nie powinno być gwałtowne, idealne tempo chudnięcia to maksymalnie 1 kg na tydzień.

W miarę trwania choroby leczenie za pomocą diety i wysiłku fizycznego u części pacjentów przestaje być skuteczne. Do osiągnięcia prawidłowego poziomu cukru konieczne jest zastosowanie doustnych leków przeciwcukrzycowych, a z czasem także insuliny. Można ją podawać łącznie z lekami doustnymi lub jako jedyny preparat [6].

Ilość i czas posiłków w diecie cukrzycowej oraz ich wielkość, jest istotne i w przypadku leczenia farmakologicznego powinno być zharmonizowane z działaniem insuliny. Posiłek powinien być spożyty 30 minut po podaniu szybko-działającej insuliny, 45 do 60 minut po podaniu wolno działającej insuliny oraz godzinę do półtora po podaniu bardzo wolno działającej insuliny. W przypadku podawania analogów insuliny, te które działają szybko podaje się przed posiłkiem natomiast, te które działają wolno, niezależnie od posiłku, rano lub wieczorem[7].
    Zaleca się spożywanie częściej mniejszych porcji. Trzy podstawowe posiłki tj. śniadanie, obiad, kolacja oraz dwa mniejsze: II śniadanie i podwieczorek. Dodatkowo wskazany jest niewielki posiłek przed snem. Częstsze spożywanie mniejszych posiłków zapobiega wystąpieniu hipoglikemii lub hiperglikemii oraz wpływa korzystnie na utrzymanie odpowiedniego poziomu stężenia glukozy we krwi. Umożliwia to pacjentom leczonym farmakologicznie efektywnie wykorzystać wstrzykniętą insulinę.
    Najczęściej ustala się, że pacjent powinien spożywać od 4-6 posiłków na dzień. Według Jana Tatonia korzystne jest spożywanie sześciu lub więcej posiłków na dobę (trzy do czterech posiłków większych i dwa- trzy posiłki mniejsze)[7].
    Dieta cukrzycowa, w szczególności powinna ograniczać łatwo przyswajalne węglowodany. Zaleca się wybieranie produktów o obniżonej zawartości tłuszczu, zwłaszcza niewidocznego a widoczny tłuszcz należy przed spożyciem produktu usunąć. Pomocny w doborze produktów w diecie cukrzycowej jest indeks glikemiczny (IG) oraz ładunek glikemiczny (LG). Należy wybierać produkty o IG poniżej 60.

Przy diecie cukrzycowej należy również wspomnieć o wymiennikach węglowodanowych (WW), tzw. jednostce chlebowej. Jest to ilość produktu spożywczego zawierającego 10g węglowodanów przyswajalnych (odpowiada to 10 gramom czystego cukru). Wzorcem dla jednostki chlebowej, została przyjęta ilość węglowodanów znajdująca się w 25g chleba.

1 WW= wzrost poziomu cukru we krwi o 30-50 mg%

Wymienniki węglowodanowe ułatwiają tworzenie jadłospisów przeznaczonych dla osób chorujących na cukrzycę, oraz pozwalają na samodzielne planowanie składu posiłków przez pacjenta. Na podstawie grup WW można komponować dietę stosując zamiennie produkty w obrębie danej grupy, po uprzednim opracowaniu planu diety i ustaleniu ilości WW w każdym posiłku w ciągu dnia (biorąc pod uwagę odpowiednią ilość energii, białek, tłuszczów oraz węglowodanów).

Techniki kulinarne stosowane przez pacjenta z cukrzycą nie powinny zwiększać zawartości tłuszczu w diecie. Do takich technik zaliczyć możemy gotowanie, w tym także na parze, pieczenie w folii lub pergaminie- bez dodatku tłuszczu oraz duszenie. Istotne jest również to, aby potrawy były ugotowane ale nie rozgotowane, wiąże się to głównie z podwyższeniem indeksu glikemicznego. Do potraw warto dodawać zioła i przyprawy w celu wzbogacenia smaku, zaleca się jednak ograniczenie soli kuchennej do 5-6 g na dzień. Pomocne w tym działaniu jest ograniczenie spożycia takich pokarmów jak: wędzone mięso, konserwy, słone gatunki pieczywa oraz twarde sery.

LITERATURA
1. Nowakowski A., Diabetologia Praktyczna 2002, tom 3, nr 4, 181–185.
2. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, oficjalny serwis, PTD oficjalny serwis www.cukrzyca.info.pl.
3. Szurkowska M. i wsp.: Zapadalność na cukrzycę typu 2 w populacji miasta Krakowa. Pol. Arch. Med. Wewn. 2001, 106-771.
4. Łopatyński J. i wsp.: Badania nad występowaniem cukrzycy typu 2 w populacji powyżej 35 roku życia na wsi i w mieście w regionie lubelskim. Pol. Arch. Med. Wewn. 2001, 106-781.
5. Mahon M. i wsp.: Epidemiological aspects of IGT and type 2 diabetes. Diabetes.
6. Orłowska-Kunikowska E., Zasady leczenia cukrzycy typu 2, PTD oficjalny serwis www.cukrzyca.info.pl.
7. Tatoń J., Czech A., Idaszak D., Żywienie w cukrzycy, PZWL 2007, 68-70.
8. Wyka J., Mikołajczak J., Biernat J., Co warto wiedzieć o diecie w cukrzycy?, MedPharm Polska 2008, 36.
9. Gawęcki J., Hryniewiecki L., Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu, tom 1, PWN 2006.